خنده

هیجوقت انقده نخندیده بودم پای چند تا کامنت.  

شاهنامه، خوانشی دیگر ١۴ – دیوها کیستند؟ دو خوانشِ پایانی: گناه و بَلا

گفتم که پدیده های متفاوت نادلخواه و ناپسندی گرد هم آمده اند تا دیوهای شاهنامه را بسازند و همین رازِ چندوجهی بودن شخصیت آنهاست. دشمنان سرزمینی و خدایانشان را دو نمونه از این پدیده های ناخوشایند دانستم. این بار دو پدیده ی دیگر را که در نهاد دیوها ترکیب شده اند بر خواهم شمرد.

شرّ و گناه

دیوها در اَوِستا و دیگر کتب مقدّسِ ایرانی آفریدگان اهریمن و تجسّمِ اعمال شرّ و گناهنانند. فهرستِ این دیوها بلند است، هر یک نامی دارد و منتسب به گناهی است: از کارهایِ بدِ کوچکی مثل صبح زود بلند نشدن که دیوش بوشاسب نام دارد بگیرید تا دیوِ فراموشی با نامِ مَرشَیٔون و دیوهای جدی تری مثل پَیٔری مَیٔتی و رَشک که به ترتیب مسیٔولِ اندیشه ی بد و کین توزی اند. بله، این هم یک وجه دیگر دیوهاست که مسیٔولیت تشویق و توسعه ی گناهان را بر عهده دارند.

ایجادِ شیاطینی که کارشان انحراف آدمی است کارکردهای مختلفی داشته است. کارکرد نخست این است که زشتیِ این گناهان را در قالبی ترسناک تصویر کرده اند تا بیشتر به پَلَشتی شان آگاه باشیم. دومین هدف ایجاد فضای جنگ و نبرد است تا انسان به سادگی تن به گناه ندهد. اما کارکرد جالبِ دیگر این است که شخص مسیٔولیتِ اشتباهات خود را به گردن دیوی بدذات و قَدَرقُدرت بیندازد تا کمتر خویش را سرزنش کند. شاید شما هم مثل من در کودکی چیزی را گم کرده اید و از مادر عزیزتان شنیده اید که شیطان جلویش را گرفته است. با اینکه دلیل این گم شدن بی نظمی و بی دقتی ما بوده است این نوع روایت ماجرا حس بهتری به ما داده چون دیگری را مسیٔول آن دانسته ایم.

بلایا و موانع طبیعی

اینکه بشر موجوداتِ بدذات و خارق العاده ای مثل دیوها را مسیٔول ایجاد بلایا و سخت سَری های طبیعت بداند قابل درک و با سابقه است و همین بخشی از هویّتِ دیوهای شاهنامه را توضیح می دهد. برای نمونه اَکوانِ دیو که رستم را بلند کرده و به هوا می برد و به دریا می افکند (تصویر را ببینید) را نمادِ گردباد دانسته اند و یا دیو سپید شاهنامه که سفید مویی است هیولا پیکر و در غاری در پسِ هفت کوه می زید و مانعی بزرگ بر راه فتح مازندران است را می توان به رشته کوهِ پرُ برفِ البرز تعبیر کرد. شاید همین الهامم‌بخش شاهکارِ ملک الشعرایمان بهار بوده باشد:

ای دیوِ سپیدِ پای در بند!
ای گنبدِ گیتی! ای دماوند!
از سیم به سر، یکی کُلَه خُود
زآهن به میان یکی کَمَربند

سخن کوتاه می کنم تا شور و شیرینی این شعر در کاممان بماند. بدرود!

شوپنهاور و معمای زندگی ١ –- این گربه ی وحشی!

آرتور شوپنهاور را به دلیل شکل و نوع نگاهش توی همین عکسی که می بینید گربه ی وحشی می نامند. شبیه است نیست؟

اول کلام اینکه اگر فقط دنبال خوش بینی و حرفهای مثبت هستید و از جمله عزیزانی هستید که پی انرژی و محرک های انگیزشی برای زندگی شانند بهتر است دست از این گربه ی وحشی بردارید و دنبال زندگی خوش و خرمتان و کلی فیلسوف گل و بلبل دیگر بروید.

اما اگر از بردن کل زندگی و فلسفه ی آن زیر تیغ جراحی عقل نمی ترسید و شجاعت دانشمندانه را در درک و فهم آن می ستایید او را در لیستتان یا بهتر بگویم اول آن بگذارید چون شوپنهاور، کارش این است که ته و توی زندگی را برایتان در بیاورد، آن را مثل یک ساعت بگذارد جلویتان، پشتش را برایتان باز کند و چرخ دنده هایش را نشانتان دهد تا ببینید چطور کار می کند و موتور پشتش چیست و البته بی اینکه بخواهد برایتان شکلات پیچش کند. به دلیل همین کادوپیچ نکردن به اشتباه او را فیلسوف بدبین خوانده اند، اما او فقط واقع بین است و آنقدر شجاعت دارد که برایش مهم نباشد من و شما دلمان چه می خواهد.

یک چیز دیگر! اگر از آنهایی هستید که دنبال اینید که در زندگی شخصی بزرگان مشکلی پیدا کنید که بزنید زیر افکار بلندشان و بگذاریدشان کنار، بگذارید همین اول کار پنبه ی شوپنهاور عزیزم را برایتان بزنم تا تکلیقتان با او روشن شود.

او منزوی است و بدسلوک. کلی فوبیا و ترس دارد. از بیماری واگیردار وحشت وسواس گونه دارد. از آتش سوزی نیز به شدت می ترسد. نگرانی های دیوانه واری همچون ترس از زنده به گور شدن دارد و به خرافات و احضار روح و انرژی درمانی اعتقاد دارد. شکم پرست است و خوش خوراک. پیرتر که می شود با خودش حرف می زند و به سلام دیگران اعتنا نمی کند. دیوانگی و جنون در خانواده اش موروثی است. با مادرش سر نساز دارد و شاید همین منبع بدبینی اش به زنان است.

اگر این بدگویی ها ها باعث نشده از دانستن نظر او درباره ی اینکه کل ماشین زندگی چطور کار می کند صرفنظر کنید، تبریک می گویم چون یکی از بزرگترین فلاسفه ی جهان را به قصه های صد تا یک غاز نفروخته اید.

اگر همراه بمانید از قسمت بعد به زبان ساده می بینیم که حرف حساب آرتور خان درباره ی زندگی چیست.

بهترین های اسمهان

شاهنامه، خوانشی دیگر ١٣– دیوها کیستند؟ - خوانشِ دوّم: دشمنانِ همسایه

در خوانش پیش دیدیم که وجهی از دیوها به خدایان و مقدسات ادیان رقیب ایران باز می گردد. جادوگری و ماورایی بودن دیوها از این وجه آمده است. اینبار اما به وجهی انسانی تر از شخصیت دیوها می پردازم.

خوشبختانه برخی از دیوهای شاهنامه جغرافیا دارند که نشانیِ خوبی از هویّت آنها به دست می دهد. همان ابتدای شاهنامه سیامک به دست دیوِی به نامِ خَزَروان کشته می شود. خزَروان که همان خَزَربان است آشکارا اهل اطراف دریای خزر است و نماینده ی اقوامی است که آنجا زیسته و پاسش داشته‌اند. شاید هم از اسلافِ همان قوم خَزَران باشد که سابقه ی درگیری با ایرانیان را بسیار داشته اند. خَزَران به لحاظ نژادی مو سرخ و چشم آبی توصیف شده اند و همین است که موضوع کشتن سیامک را جالب می کند. همانند پدرش کیومرث، سیامک که معنای سیاه مو می دهد نیز شخص خاصی نیست بلکه احتمالا به نژادِ غالبِ ایرانیان اطلاق می شده است و کشتنش توسط خزَروان یادآورِ شکستِ اینان از قومی با نژادی دیگر چون خزران است.

موضوعِ دیوهای خزرنشین اینجا تمام نمی شود. کاووس شاه که هوس تسخیر مازندران زیبا را می کند فهرستی طولانی از این دیوان به نبرد ایرانیان می آیند. دیوِ سپید و ارژنگِ دیو و پولادغَندی و سَنجِه نام تعدادی از دیوهای مازندرانی هستند که در این نبرد مقابل رستم قرار می گیرند. حضورِ این همه دیو از این سامان در شاهنامه از نبردی مهمّ بین آنجا و ایران می گوید. بی شک اینها که از سرزمینشان یا دینشان در برابر هجوم ایرانیان حفاظت می کرده اند شاخ و دم نداشته اند اما وقتی می خواهی دشمنت را شکست بدهی نباید دربرچسب زدن به او و مبالغه کردن در توانایی هایش تردید کنی تا هم هم پیروزی هایت را خارق العاده نشان دهی و هم شکست هایت را توجیه کنی.

ماجرای تهمورَثِ دیوگیر هم سرنخ هایی از شخصیت دیوها به دست می دهد. تهمورَث دیوها را شکست می دهد. بسیاری را می کشد و به برخی امان می دهد تا خطّ و سواد یاد ایرانیان بدهند. بله، سواد! چنانکه می دانیم اولین خطّ در بین النهرین (تصویر را ببینید) به وجود آمده است. پس این حضراتِ دیو هم همسایگانِ باسوادِ ایران زمین در غربِ بوده اند که شکست خورده اند و برای اینکه این پیروزی شکوهمند جلوه کند به شکل و شمایلِ دیوها تصویر شده اند.

در این خوانش ها نشان می دهم دیوها ترکیبی از پدیده های غیرِ دلخواه، ناخوشایند یا ناپسند هستند که در اساطیر ایرانی موجوداتی شر و خارق العاده تصویر شده اند. در بخش بعد، دو وجهِ آخر از هویت دیوها را خواهم خواند.

شاهنامه، خوانشی دیگر 12 – دیوها کیستند؟ - خوانشِ نخست: خدایانِ دیگران

شاهنامه دیوها را موجوداتی عجیب و غریب چون غول هایِ شیطان صفتِ قوی هیکلی که شاخ و دم دارند تصویرمی کند. اما این خبایٔثِ بد ذات که می دانیم واقعا به این شکل و شمایل نبوده اند نماینده ی کیستند؟ شبیه ضحّاک، اینجا نیز خواهیم دید که دیوها نیز ترکیبی از پدیده های مختلف بوده اند.

این بار هم از معنی کلمه ی دیو شروع می کنم. دیوی که در شاهنامه آمده از دَیِٔوَ یا دَوا در سانسکریت است که معنای نور و خدا می دهد. این کلمه در یونانی شده است دیٔوس یا همان که شنیده اید زیٔوس، خدای خدایان! بله! برخی دیوهای شاهنامه خدایان دیگران بوده اند. ظاهرا وقتی که ایرانیان از سرزمین ها و به دنبالش از دین های اولیه ی مشترکشان با دیگران منشعب شده اند و دین متفاوتی اختیار کرده اند، خدایان پیشین را مظاهر شرارت دانسته اند.

نگاهی به دین های منشعب شده در جهان که بیندازید ماجرا بیشتر آشکار می شود. برای نمونه شیعه که از سنی منشعب شده با بزرگان و خلفای آن دشمن شده و سنی هم آن را بدعت گذار دانسته است و البته روایت هایِ زیادی از نفرت بین این دو مذهب وجود دارد. از جنگ هایِ بین ایران و عثمانی بگیرید که کشتن طرفین حتی پرثواب تر از قتل نامسلمانان دانسته می شد تا بحث های امروزیِ جنگ هایِ فرقه ای در خاورمیانه.

اما این دیوسازی های مقدّساتِ دیگران به چه درد می خورد؟ واقعیّت این است که این دشمنی هایِ دینی بیش ازاینکه اتفاقی آسمانی باشند مربوط به تضاد منافع سیاسی و زمینی انسانهاست. این شاخ و دم دادنها به دین دیگران و غول و شیطان کردن مقدسات آنها به اتحاد جامعه بر اساس منافع مشترکش کمک می کند. به آنها انگیزه می دهد تا با شور و اشتیاق بیشتری علیه دشمنان سیاسی و سرزمینی بجنگند، کشورشان را توسعه دهند و در این راه حتی شهید شوند.

شاید این روش ها اخلاقی نباشند اما برای حفظِ منافعِ مشترک مثلا مرزهای فرهنگی و سرزمینی یک قوم و کشور یا توسعه ی آن کاربرد دارند. برای مثال اگر دینِ اسلام با نفی دینهای دیگر یا انحرافی یا شیطانی دانستن آنها، قبایل عرب جزیره العرب را متحد نمی کرد، اعراب در جغرافیای جهان به این نقش جهانگیر نمی رسیدند، یا مثلا شیعی گری از زمان پیش از فردوسی تا صفویه و حتی اکنون توانسته به استقلالِ فرهنگی و ملی ایران کمک کند.

به دیوها برگردیم. دراین اولین خوانش، دیدیم آنها می توانند نماینده ی دینها، خدایان، قدیسان و مظاهرِ دینی ادیانِ دشمنان یا رقیبان سیاسی باشند. در مطلبِ بعد وجه دیگری از آنها را خواهم خواند.

شاهنامه خوانی ١١ - دورانِ فریدون – از رهایی تا تجزیه

فریدون پادشاهِ محبوبِ فردوسی است. چرا نباید باشد؟ فریدون است که زمین را از بیداد ضحّاک رهانیده و برکت و داد را برای دوره ای به قول فردوسی پانصد ساله به آن هدیه داده است. اساطیری که بر سن زیادِ قهرمانشان تاکید می کنند (مثلِ ماجرایِ نوح) تاکید بر طولانی بودن دوره ی که آنها نمایندگی می کنند دارند.

فریدونِ شاهنامه فرزندِ آبتین و فَرانَک است که البته در نوزادی اش، پدرِ او که از تیره ی جمشید است قربانیِ مارهای ضحّاک می شود. همچون که فرعون خوابِ تولد موسی را به عنوان ویرانگرِ حکومتش می بیند، ضحّاک هم در رویا می بیند که فریدون سلطنتِ وی را به باد خواهد داد و دَربِدَر به دنبال اوست. همچون مادرِ موسی، فرانک هم فریدون را دور از خویش بزرگ می کند تا جان سالم بدر برد و او بالاخره یلی برومند می شود که با ضحٓاک آن می کند که باید.

اما حضور فریدون در اساطیر به هزاران سال پیش از شاهنامه بر می گردد. او نیز چون جمشید در اصیل ترین افسانه های منطقه ی هند و ایران حضوری خداگونه دارد و نام او گویشی جدیدتر از نام اوستایی ثْرَیٔیتَونَ است و شخصیتِ معادلِ او در اساطیرِ هندی تریتا نام دارد. هر دو این نامها از ریشه ی ثری یا تری آمده اند که همان است که با عدد سه در زبان انگلیسی Three هم ریشه است. حتّی خود عدد سه هم از ابتدای همین ثری آمده است. درباره ی اینکه چرا فریدون به این عدد نامیده شده نظرات مختلف هست اما مهمترین عدد سه مربوط به او درروایتِ شاهنامه این است که او سه پسر داشته است: ایرج، سَلم و تور (یا همان تورج) که سرزمینِ خود را بین آنها تقسیم کرده است و این آغازِ دشمنی هاست.

بنابراین فریدون در شاهنامه نماینده ی زمانی است که ساکنان این سرزمین سه بخش شده اند. چنانکه نامها می گویند، ایران به ایرج رسیده، توران (سرزمین ترکان و چین) به تور و روم به سَلم. شاهنامه در پرداختن به فریدون و پسرانش کم نمی گذارد چون به عنوان مقدمه ای برای قصه های بعدی کتاب به آن نیاز دارد.

ماجرا این است که ایرج به کینِ دو برادرِ دیگر کشته می شود و اولین برادرکُشی ناجوانمردانه ی شاهنامه را رقم می زند، برادرکُشی موضوعی است که در گفتاری دیگر به آن خواهم پرداخت. فریدون نوه یِ او منوچهر را به خونحواهیش وا می دارد که این میشود سرآغازِ جنگ های این سرزمین ها و بسیاری از داستان های آینده ی شاهنامه بر مبنای این جنگ ها شکل می گیرد.

چنانکه قول داده بودم در قسمت بعد از دیوها، گروهی مهم از شخصیت های شاهنامه خواهم گفت، تا ببینیم این موجودات عجیب کیستند.

شاهنامه خوانی 10 – روایتِ انسانیِ فردوسی از مَرداس

مَرداس، پدر ضحّاک، گرچه شخصیت فرعی قصّه ی اوست اما برایِ اسطوره و زبان شناسان جالب بوده و نظریات متفاوت و گاهی عجیب و دور از ذهنی درباره ی او و نامش ارایٔه کرده اند. شاید دلیل این توجّه این است که در اَوِستا نشانی از پدرِ ضحّاک نیست. متون پَهلَوی و پس از اسلام هم بیش از اندکی از او نمی گویند اما فردوسی از او مفصّل می گوید.

اگر گمانتان این است که در روایت شاهنامه او هم کسی شبیهِ ضحّاک بوده در اشتباهید. مَرداس گرانمایه نیکمردی است خداترس که به داد و دهش مشهور است و هیچ شباهتی با فرزندِ ماردوشش ندارد. همین است که پژوهندگانِ شاهنامه را به تکاپو انداخته تا راز از این نیک اندیشی بگشایند و البته به نظر نمی رسد به نتیجه ی قانع کننده ای رسیده باشند.

مرگِ مَرداس غم انگیز است، پسرِ فرومایه اش به فرمانِ ابلیس در راهِ رفتنش به نیایشِ شبانه چاهی می کند و او در آن می افتد و می میرد (تصویر را ببینید). شاید همین رازِ نامش باشد. مَرداس در عربی سنگی است که در چاه می اندازند تا با صدایش عمقِ چاه را حدس بزنند.

امّا چرا شاهنامه بر خلافِ روایت های پیشین تصمیم می گیرد به تفصیل از مرداس به عنوانِ پدر ضحّاک و شاه پیش از وی بگوید؟ چرا در تلاش است بین هویٓت او و ضحّاک تفکیکی آشکار ایجاد کند؟ شاید می خواهد از شکل گیری پندارٍ غلطی در ذهنِ خواننده جلوگیری کند. پنداری که بیدادگری ضحّاک را به ملیّت و نژادِ او ربط می دهد و کوته نظرانه سعی می کند رابطه ای بین جغرافیای او و شقاوتش برقرار کند. تفکّرِ بی مایه ای که رفتارِ وحشیانه و غیر انسانیِ ضحّاک یا اشغالگران مسلمان را به تازی و عرب بودن آنان ربط می دهد و با این محاسبه ی مسخره ی ذهنی، نژادپرستانه، به جای یک کنش یا رفتار یک جغرافیا یا نژاد را نفی می کند.

نمی خواهم بازخوانیِ این قصّه ی شگفت شاهنامه را بی گفتن نکته ای مهم پایان دهم. اینکه رفتار ویرانگرِ ضحّاکانه را منحصر به دشمنان ایران کنیم و خود را مستثنا کنیم خودفریبی است. ساده است که منشور کوروش را عَلَم کنیم و با انحصار تاریخِ بلندِ کشورگشایی های ایران به دوره ی او خویش را بفریبیم. کم نبوده که ایران نیز به کشوری لشکرکشی کرده و دِمار از روزگار مردمش در آورده است و آنان را استعمار وغارت کرده و فرهنگ، زبان و دینشان را هدف قرار داده است. شوربختانه اکنون نیز، در یمن، سوریه، عراق و افغانستان، کودکانی با وحشت کابوس جنگ هایی که ایرانیان و دیگر همسایگانشان برایشان به ارمغان برده اند از خواب می پرند.

در بخش بعد از فریدون خواهم گفت.

شاهنامه خوانی 9- آشپزان ایرانیِ ضحّاک نماد کیستند؟

مارهای دوشِ ضحّاک هر روز از مغزِ دو جوانِ خوراک می کنند و شاهنامه از دو آشپزِ ایرانی می گوید که با ترفندی به خدمتِ او می شوند تا با کشتنِ گوسفندی به جایِ یک جوان، روزی یک از آنان را نجات دهند. اینجا می بینیم این دو آشپز نماد چه کسانی در تاریخِ تاریکِ بردگی و شکستِ ایران زمین هستند.

آشکارا مغزخواریِ مارهای ضحاک را نمی توان به غیرِ آنچه امروز شستشوی مغزی نامیده می شود تعبیر کرد. متجاوزان روشهای زیادی برای غلبه بر سرزمینِ فتح شده دارند. یکی ایجادِ فضایِ بردگی، کشتار و و وحشت است تا مغلوبان را بترسانند. بسیاری هم به تغییرِ نسلیِ آنان روی می آورند و با قتلِ مردان و تجاوز به زنان سلطه ی ژنتیکی خود را تا همیشه ی تاریخ استوار می سازند. امّا موثرترین روش این است که دِمار از فرهنگ و آیین و زبان ملت مغلوب در آورند و آنها را با آدابِ و دین و کلامِ خود جایگزین کنند تا همواره بردگانِ فکریشان شوند.

از مردمانِ مغلوب گروه بسیاری به مسخِ هویّت شان راضی می شوند، برخی می گریزند و مهاجرت می کنند و اینگونه، به شکلی دیگر، هویّتشان را دستخوش تغییر می کنند، افرادی هم سلاح بر می گیرند و با سلطه گر می جنگند، برخی نیز به مزدوریِ اشغالگر تن می دهند، و کسانی هم راهی دیگر بر می گزینند و با این اراده وارد دستگاهِ ستمگر می شوند تا در حفظِ میراثِ میهن و کاهشِ رنجِ آن بکوشند.

آشپزانِ ضحّاک نمادِ این گروه آخرند که خود سه بخش می شوند: اوّل بزرگانی چون ابومسلم و مازیارند که پس از نفوذ در نظامِ اشغالگران و به کف آوردن قدرت بر آنان می شورند. دوّم آنانی اند که با مقام یافتن در حکومت فاتحان، تلاش دارند نفرت و ویرانگریِ فرهنگی و سرزمینیِ آنان را مهار کنند. برخی از دیوانیان و وزیرانِ ایرانی در دستگاهِ عباسیان و ترکان و مغولان از این سنخند. سوّم اندیشمندانی هستند که از فرصتِ نزدیکی به حاکمان استفاده می کنند تا هویٓتِ ایرانی را پاس دارند و از مرگ نجات دهند. بعضی از دانشمندان و ادیبانِ دربارهای اشغالگران ایران از این دسته اند. فردوسی خود یکی از اینان است که در دربارِ یک اشغالگر به سرایشِ بزرگترین اثر فرهنگی این سرزمین همت می گمارد.

کوتاه سخن اینکه سزاوار است که کاوه ها را که پرچمِ قیام بر ضحاک ها می افرازند گرامی تر بداریم اما اینکه نقش کسانی چون آشپزان او را در حفط کیانِ ایرانی کم بدانیم قدرشناسانه نیست.

در گفتار بعد از پدرِ ضحّاک خواهم نوشت تا نکات دیگری را از این قصّه ی شاهنامه بازخوانم.

شاهنامه خوانی 8 – ضحّاک، آفرینشِ شگفتِ شاهنامه – خوانشِ آخر: حمله ی اعراب مسلمان

برخی چون بهرام بیضایی، نویسنده و سینماگرِ کم نظیرمان، بر آنند که در شاهنامه می توان تکرار یا بازگشت تاریخ را دید. نظریه ی تکرارِ تاریخ بر آن است که رویدادهای اجتماعی به شکل هایِ متفاوتی ممکن است در تاریخ تکرار شوند. این نظریه که البته مخالف هم کم ندارد طرفداران بزرگی همچون ماکیاولی، نیچه و شوپنهاور داشته است.

اگر بخواهیم تاییدی بر گفتارِ بیضایی پیدا کنیم شاید بهترین نمونه ی آن داستان ضحّاک باشد که اگر چه بر اساس حمله ی دشمنانِ بین النهرینی ایران پرداخته شده اما در هجومِ اعرابِ مسلمان دوباره تکرار شده است. نمی توان قصه ی ضحّاک را در شاهنامه خواند و شباهتِ آن با تسخیرِ ایران زمین توسط اعراب مسلمان را که حتی تا زمان فردوسی ادامه داشته نادیده گرفت. شباهت ها بسیار است: این اشغالگرانِ جدید از همان منطقه می آیند، آنها هم می خواهند فرهنگ، زبان و دینشان را که ریشه های همه شان به همان منطقه ی بین النهرین بر می گردد بر ایران زمین حاکم کنند و البته آنها هم در اجرایِ این امر از هیچ سبعیّت و خشونتی فروگذار نمی کنند.

می دانیم که فردوسی و ایرانیان اطرافش از این زوالِ سرزمینی و فرهنگی چقدر دل آزرده بوده اند. سرودنِ شاهنامه و دیگر تلاش های فرهنگی سامانیان و دیگران در آن دوره خبر از آگاهی از حجمِ این خُسران و سعی در جبران آن یا حداقل حفظ آنچه مانده است می دهند. گویا فردوسی با روایتِ ماجرای ضحّاک آنچه را در آن چهار قرن بعد از حمله ی اعرابِ مسلمان بر ایران گذشته است نیز حکایت می کند و با روایتِ قیامِ کاوه و فریدون، هموطنانش را به پایان این سیاهی دعوت می کند و امید می دهد. تاکید او بر اسم معرٌب ضحاک (به جای دهاک) و عرب خواندن او می تواند به این دلیل باشد.

از آنچه در این سه خوانش گفتم چنین بر می آید که ضحّاکِ شاهنامه، معجونی هنرمندانه از دشمنان طبیعی، سرزمینی و دینی و فرهنگی ایران زمین در دوره های زمانی متفاوت (از ابتدا تا زمان فردوسی) است که همه در این شخصیّتِ ویرانگر گرد آمده اند.

اما حضور ضحّاکِ شاهنامه را می توان در درازایِ تاریخ امتداد داد و تا امروز رساند و در دوره های مختلف تجلی های متفاوتش را دید که جوانانِ ایران را به خاک و خون می کشند. می توان مارهای روی دوش او را دید که با تحمیل آیین و آداب خویش مغز جوانان این سرزمین را به زوال می برند. روایتِ این مغز خواری را در قسمت بعد با خوانش یکی دیگر از نمادهای مهم قصه ی ضحاک یعنی دو آشپزِ ایرانیِ او مرور خواهم کرد.